‘Heuristics’ න්යාය සහ මිනිස් චින්තනයේ සැඟවුණු රහස් 10ක්
අපගේ මොළය යනු විශ්වයේ ඇති සංකීර්ණම පරිගණකයයි. නමුත් මෙම පරිගණකය ක්රියාත්මක වීමේදී ශක්තිය ඉතිරි කර ගැනීම සඳහා ඇතැම් “කෙටි මං” භාවිතා කරයි.
මේ නිසා අප ගන්නා බොහෝ තීරණ අප සිතන තරම් තර්කානුකූල නැත. පහත දක්වා ඇති මූලික කරුණු 10න් ඔබට ඒ බව තේරුම් යනු ඇත.
- යටි සිතේ ආධිපත්යය (The 95% Rule)
මනෝ විද්යාඥයින් පවසන්නේ අපගේ මොළයට තත්පරයකට තොරතුරු බිටු (Bits)මිලියන 11ක් පමණ සැකසීමේ හැකියාව ඇති බවයි. නමුත් අපට දැනුවත්ව (Consciously) හැසිරවිය හැක්කේ ඉන් බිටු (Bits) 40-50ක් වැනි සුළු ප්රමාණයකි.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
ඔබ රිය පදවන විට, බ්රේක් තද කිරීම, ගියර් මාරු කිරීම හෝ පාරේ බාධක මගහැරීම සිදුවන්නේ ඔබ ඒ ගැන ගැඹුරින් සිතා බලා නොව “යටි සිතේ” පුහුණුව මතයි. ඔබ සිතා මතා තීරණය කරනවාට වඩා වේගයෙන් ඔබේ යටි සිත ක්රියාත්මක වේ.
- හියුරිස්ටික්ස්: මොළයේ කෙටි මං (Heuristics Theory)
මොළයට සෑම දෙයක්ම ගණිතමය ලෙස විශ්ලේෂණය කළ නොහැක. ඒ නිසා එය “පළපුරුද්ද මත පදනම් වූ නීති” (Rules of Thumb) භාවිතා කරයි. මෙයට Heuristics යැයි කියනු ලැබේ.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
ඔබ පාරේ යන විට බල්ලෙකු බුරමින් ඔබ දෙසට එනවා දුටුවහොත්, එම බල්ලාගේ වර්ගය, වේගය හෝ දත්වල දිග ගැන ඔබ ගණිතමය සමීකරණ හදන්නේ නැත. “බුරන බල්ලා අනතුරුදායකයි” යන හියුරිස්ටික් කෙටි මග හරහා ඔබේ මොළය ක්ෂණිකව ඔබව ආරක්ෂා කරයි.
- ලබා ගත හැකි බවේ නීතිය (Availability Heuristic)
අපගේ මතකයට ඉතා ඉක්මනින් සහ පහසුවෙන් නැගෙන තොරතුරු වඩාත් වැදගත් සහ සත්ය යැයි මොළය තීරණය කරයි.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
ලෝකයේ මෝටර් රථ අනතුරුවලින් මිය යන පිරිස ගුවන් අනතුරුවලට වඩා සිය ගුණයකින් වැඩිය. නමුත් රූපවාහිනියේ නිතර දකින ගුවන් අනතුරක දර්ශනයක් නිසා, මිනිසුන් ගුවන් යානයකට නැගීමට වඩා මෝටර් රථයකින් යාම ආරක්ෂිත යැයි වැරදි තීරණයක් ගනී. එයට හේතුව ගුවන් අනතුරේ රූප රාමු මොළයට ඉක්මනින් “ලබා ගත හැකි” වීමයි.
- නියෝජිත හියුරිස්ටික් (Representativeness Heuristic)
අප යම් පුද්ගලයෙකු දෙස බලා ඔවුන් යම් විශේෂිත කාණ්ඩයකට අයත් යැයි අනුමාන කිරීම මෙහිදී සිදුවේ.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
ඔබ ඉතා හොඳින් ඇඳ පැළඳ, ටයි පටියක් දමා සිටින පුද්ගලයෙකු දුටුවහොත්, ඔහු උගතෙකු හෝ ඉහළ රැකියාවක් කරන්නෙකු ලෙස ඔබේ යටි සිත තීරණය කරයි. ඔහු දක්ෂ මංකොල්ලකරුවෙකු වීමට ඇති සම්භාවිතාව ඔබේ මොළය විසින් බැහැර කරනු ලබන්නේ ඔහු ඔබේ මනසේ ඇති “වැදගත් මිනිසා” යන නියෝජිත රූපයට සමාන නිසාය.
- ඇමුණුම් බලපෑම (Anchoring Bias)
තීරණයක් ගැනීමේදී අපට මුලින්ම ලැබෙන අංකය හෝ තොරතුර “නැංගුරමක්” ලෙස ක්රියා කරමින් මුළු තීරණයම පාලනය කරයි.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
වෙළෙන්දෙකු මුලින්ම භාණ්ඩයක මිල රු. 10,000 ක් යැයි පවසයි. පසුව ඔහු එය රු. 6,000 කට දීමට එකඟ වේ. දැන් රු. 6,000 යනු ලාභයක් ලෙස ඔබට දැනේ. නමුත් සැබවින්ම එම භාණ්ඩයේ වටිනාකම රු. 2,000 ක් විය හැකිය. ඔබ රු. 10,000 යන “නැංගුරමට” හසුවී හමාරය.
- තහවුරු කිරීමේ නැඹුරුව (Confirmation Bias)
අප දැනටමත් දරන මතය තහවුරු කරන තොරතුරු පමණක් සෙවීමටත්, ඊට විරුද්ධ තොරතුරු නොසලකා හැරීමටත් අපේ යටි සිත පෙළඹේ.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
යම් දේශපාලන පක්ෂයකට ලැදි පුද්ගලයෙකු, එම පක්ෂයේ වැරදි ගැන පවසන ප්රවෘත්ති “බොරු” ලෙස බැහැර කරන අතර, එම පක්ෂය කරන කුඩා හෝ හොඳ දෙයක් විශාල කොට දකියි. මෙලෙස මොළය තමාට කැමති සත්යය පමණක් තෝරා ගනී.
- පද්ධති දෙකේ ගැටුම (System 1 vs System 2)
ඩැනියෙල් කානමන් පවසන්නේ System 1 (යටි සිත) ඉතා වේගවත් සහ හැඟීම්බර බවත්, System 2 (සවිඥානික සිත) ඉතා මන්දගාමී සහ තර්කානුකූල බවත්ය.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
“2 + 2 කීයද?” ඇසූ සැණින් System 1 හරහා 4 යන පිළිතුර ලැබේ. නමුත් “17 x 24 කීයද?” ඇසූ විට System 1 අසමත් වේ. එවිට ඔබේ ඇස්වල කනිනිකා (Pupils) විශාල වී, මොළය වෙහෙසී System 2 ක්රියාත්මක කර පිළිතුර සොයයි.
- චිත්තවේගීය හියුරිස්ටික් (Affect Heuristic)
තර්කයට වඩා අපේ හැඟීම් තීරණ පාලනය කරයි. ඔබ යම් දෙයකට කැමති නම් එහි අවදානම අඩු බවත්, ප්රතිලාභ වැඩි බවත් ඔබේ යටි සිත තීරණය කරයි.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
දුම්පානය කරන පුද්ගලයෙකු එයින් ලැබෙන සතුට (හැඟීම) නිසා, එයින් සිදුවන පිළිකා අවදානම (තර්කය) පසෙකට තල්ලු කරයි. ඔහු සිතන්නේ “මට ඕක හැදෙන එකක් නැහැ” කියාය.
- තේරීම් අධික වීමේ පීඩනය (Choice Overload)
විකල්ප වැඩි වන විට මොළය ව්යාකූල වී තීරණ ගැනීම නතර කරයි.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
සුපිරි වෙළඳසැලක ජෑම් වර්ග 24ක් ප්රදර්ශනය කළ විට මිනිසුන් ඒවා රස බැලුවද මිලදී ගත්තේ ඉතා සුළු පිරිසකි. නමුත් ජෑම් වර්ග 6ක් පමණක් තිබූ විට විකුණුම් 10 ගුණයකින් වැඩි විය. විකල්ප වැඩි වීම මොළයට වෙහෙසකි.
- යටි සිතේ පුරුදු වෙනස් කිරීම (Rewiring the Subconscious)
අප ගන්නා තීරණ වැඩිදියුණු කර ගැනීමට නම්, අපේ යටි සිත ක්රියා කරන ආකාරය ගැන අප “අවධානයෙන්” (Mindful) සිටිය යුතුය.
විස්තරාත්මක උදාහරණය:
ක්ෂණිකව තීරණයක් ගැනීමට පෙර “මම මේක කරන්නේ ඇයි?” කියා තත්පර 10ක් සිතන්න. එවිට පාලනය System 1 වෙතින් ගිලිහී System 2 (තර්කානුකූල මොළය) වෙත මාරු වේ.
“අවසාන වශයෙන්, අපගේ තීරණවලින් අතිමහත් බහුතරයක් යටි සිතේ මෙහෙයවීමෙන් සිදුවුවද, අප ඒ ගැන දැනුවත් වීම (Self-awareness) තුළින් අපට අපේ ජීවිතයේ වැඩි පාලනයක් ලබාගත හැකිය.
තීරණයක් ගැනීමට පෙර මොහොතකට නතර වී, ඔබේ සිතුවිලි දෙස ‘විමසිලිමත් ඇසකින්’ බැලීමට පුරුදු වන්න. එවිට ඔබේ යටි සිතේ ඇති ‘කෙටි මං’ ඔබව වැරදි මාවතක රැගෙන යාම වළක්වා ගත හැකිය.
මතක තබා ගන්න, වඩා හොඳ තීරණයක් යනු වඩා හොඳ ජීවිතයක ආරම්භයයි. සැබෑ බුද්ධිමතා යනු තමාගේම මනස ක්රියා කරන ආකාරය හඳුනාගත් තැනැත්තායි.”
මේ වගේ තවත් වැදගත් තොරතුරු දැනගන්න අපේ Page එක Follow කරලා තියාගන්න.
මේ ලිපිය ඔබේ මිතුරන් අතර Share කරන්නත්
අමතක කරන්න එපා! ❤️🔥”
-Oneshot(වන්ශොට්)-
විද්යාත්මක මූලාශ්ර (References):
Thinking, Fast and Slow by Daniel Kahneman (Nobel Prize in Economics).
Predictably Irrational by Dan Ariely.
The Art of Thinking Clearly by Rolf Dobelli.
Journal of Personality and Social Psychology.
