නාථ දෙවිදුන්නාථ දෙවියන් නැමදීමත් අනාදිමත් කලෙක සිට ලක් බිම පැවත ඒ.නාථ දෙවියන් ලෙස සැලකෙන්නේ මී ළගට ලොව පහළ වීමට නියමිත මෛත්රී සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ගේ මහා බෝධි සත්ව අවධියේ පූර්ව අවසාන ජීවිතය ගෙවන අජිත නමින් තුසිත දෙව් ලොව වෙසෙන ඒ මෛත්රී මහ බෝසතානන් වහන්සේ ය.මේ කරුණු ඔස්සේ බලන විට මේ දේව විශ්වාසය බෞද්ධ සන්ධර්භය ට එක් වන්නේ මහායාන ආභාෂය අනුව බව සැලකිය හැක.නාථ දෙවියන් සම්බන්ධයෙන් හින්දු සම්ප්රදායේ හමුවන්නේ ආරක්ෂාව, රැකවරණය, සරණ (පිහිට) ලබා දීමේ දෙවියන් ලෙසයි. ශ්රී ලංකාවේ නාථ දෙවියන්ට වන්දනා මාන සිදුකරන ප්රධාන ආගමික සිද්ධස්ථානය මහනුවර ඓතිහාසික නාථ දේවාලයයි. මෙය දළදා මාළිගාව ආසන්නයේම පිහිටා ඇත. ලක් ජනතාව නාථ දෙවියන්ට ගේ පිහිට අපේක්ෂා කරන ප්රධාන කරුණු :ආරක්ෂාව ලබා ගැනීමරෝග සුව කිරීමයහපත් බලාපොරොත්තු ඉටු වීමබුද්ධ සසුන ආරක්ෂා කිරීම ආදියයිපූජා විධි වලට ඇතුළත් වන්නේ :පුෂ්ප පූජාදීප පූජාබාරවීම (vows) ආදියයිකන්ද උඩරට සංස්කෘතියේ නාථ දෙවිදුන් ට විශේෂ ගෞරවාදරයක් ඇතුලත් වී තිබෙන අතර මහනුවර ඇසළ පෙරහරේ ද එය පිළිබිඹු වේ. නාථ දෙවියන් පිළිබඳව ශ්රී ලංකාවේ ජනප්රවාද සහ පුරාවෘත්ත බොහෝමයක් පවතී. ඒවා බෞද්ධ, හින්දු සහ ජන විශ්වාස එකට මිශ්ර වෙලා ඇතිව ඇතිවූ කතා වේ. මේ ඒ ප්රසිද්ධ පුරාවෘත්ත කිහිපයකි :1. නාථ දෙවියන් බොහෝ පුරාවෘත්තවලට අනුව, නාථ දෙවියන් යනු :අනාගතයේ බුද්ධත්වයට පත්වන මෛත්රී බුදුන් වේ.උන්වහන්සේ දැන් මහා බෝධිසත්වයකු ලෙස දෙවියන් අතර සිටිමින්,ලෝකයට ආරක්ෂාව සලසමින් සිටින බවට විශ්වාස කරනු ලැබේ.මේ අයුරින් කියවෙන්නේ, නාථ දෙවියන් යනු සාමාන්ය දෙවි කෙනෙකු නොව, ඉතා උසස් දිව්ය පෞරුෂයක් බවයි.2. බුදු සසුන ආරක්ෂා කරන ප්රධාන දෙවි කෙනකු ලෙසතවත් පුරාවෘත්තයක් අනුව :නාථ දෙවියන්ට ශ්රී ලංකාවේ බුදු සසුන ආරක්ෂා කිරීමේ කාර්යභාරය භාර දී තිබේ.බුදුන් වහන්සේ විසින්ම හෝ පසුව බෝධිසත්වයන් විසින් ඔහුට මේ කාර්යය භාර දුන් බවට කියවේ.මේ අයුරින්යුද්ධ, අනතුරු, විපත් වෙලාවටජනතාව නාථ දෙවිදුන් ගේ පිහිට පතනු ලැබේ.3. මහනුවර නාථ දේවාලය හා දළදා වහන්සේනාථ දේවාලය (මහනුවර) සම්බන්ධ පුරාවෘත්තයක්:දළදා වහන්සේ (Buddha’s Tooth Relic) ආරක්ෂා කිරීමේ කාර්යයට නාථ දෙවියන් සම්බන්ධයි කියලා විශ්වාස කරනු ලැබේ.කන්ද උඩරට රාජධානියේ රජවරු මේ නිසා විශේෂ ගෞරවයක් ලබා දී ඇත ඇසල පෙරහරේදී මෙය විශේෂයෙන් පිළිබිඹු වේ.4. දෙවිනුවර නාථ දේවාලය දකුණු ශ්රී ලංකාවේ තියෙන නාථ දේවාලය (දෙවිනුවර) සම්බන්ධයෙන්ද පුරාවෘත්තයක් ඇත.පුරාණ කාලයේ මේ ප්රදේශය දෙවියන්ගේ ආශීර්වාදයෙන් ඉතා සෞභාග්යවත් වී තිබීනාථ දෙවියන් මෙහි සිටිමින් ජනතාවට ආරක්ෂාව සලසා දුන් බවට විශ්වාස කෙරේ.මුහුදු ආපදා වලින් ජනතාව බේරාගත් බවද කියවේ.5. විපත් වලින් රට බේරාගත් දෙවියකු ලෙසතවත් ජනප්රවාදවලින් කියවේ,යුද්ධ කාලවල, වසංගත කාලවල නාථ දෙවියන් රට ආරක්ෂා කළ බවත්, ජනතාවට උදව් කළ බවත්, සමහර කතා වල උන්වහන්සේ “අදෘශ්ය බලයක්” ලෙස ක්රියා කරන බවත් දක්වා ඇත.සාරාංශයක් ලෙස,නාථ දෙවියන් පිළිබඳ පුරාවෘත්ත වලින් කියවෙන්නේ, උන්වහන්සේ බෝධිසත්වයෙක් ලෙස ඉතා උසස් ස්ථානයක් ඇතිව, ශ්රී ලංකාවේ බුදු සසුන සහ ජනතාව ආරක්ෂා කරන දෙවියකු ලෙසඉතිහාසය, ආගම සහ ජන විශ්වාස හා එකට බැඳුණු චරිතයක් බවයි.මෙහි දැක්වෙන්නේ නාථ දෙවිදුන් නිරූපණය කරන මහනුවර යුගයට අයත් සම්ප්රදායික චිත්රයක් හා මූර්තියකි.
